Ons bindt de vriendschap en de wijn brengt ons vreugde

Stammen poetsen

Stammen poetsen – op het juiste moment

Inleiding

Het verwijderen van stamscheuten kan met de hand, mechanisch met stam-borstels en, bij geschikte soorten, ook chemisch met het middel Shark.
Dr. Matthias Petgen behandelt het thema ‘stammen poetsen’ in het volgende artikel en laat zien dat het aankomt op het juiste moment.

De hoeveelheid arbeid voor het handmatig verwijderen van stamscheuten hangt af van de druivensoort. Bij soorten met veel uitlopende stamscheuten, zoals bijvoorbeeld Schwarzriesling, Morio-Muskat of Burgundersoorten is het aantal arbeidsuren voor handmatig poetsen circa 10 – 14 uur/ha. Afhankelijk van de groeikracht moet het stammen poetsen tweemaal gedaan worden, al naar gelang het eventuele uitlopen van eerder nog slapende ogen. Teneinde de wonden op de stam klein te houden en de reservestofhuishouding van de plant te ontzien moet het stammen poetsen vroeg plaats vinden. Dit geldt in het bijzonder voor jonge aanplant, die altijd vóór de oudere aanplant gepoetst moet worden. Nieuw aangeplante stokken moeten ter bevordering van de ontwikkeling van de groeipunt zo vroeg mogelijk gepoetst worden. Dat geldt ook bij het gebruiken van plantenkokers, teneinde een scheut te verkrijgen die een rechte stam gaat vormen.


Afb.1. Typerende schade door drift van Shark op de groene delen van de stok.

Het gebruiken van stamborstels

Met stok- of stamborstels worden de stamscheuten verwijderd met roterende borstels of walsen met rubber lippen. Bij het gebruiken van stamborstels wordt het succes van het werk bepaald door het uit te voeren op het optimale tijdstip van de plantontwikkeling. De scheutjes moeten tussen de 10 en 20 cm lang zijn. Een eerder moment vereist later een herhaling van het werk, aangezien veel stamscheuten nog een nagroei hebben. Als de voet van de scheut al licht verhout is, blijven er stompjes over die later weer uitlopen. Dergelijke verhoute scheuten moeten met de snoeischaar direct tegen de stam afgeknipt worden. Verder is een belangrijk criterium voor het gebruiken van borstels een juiste opbouw van de plant. De stammen moeten recht zijn en mogen niet tot tussen de draden reiken. Anders bemoeilijkt het de snelheid en de kwaliteit van het werk. Hoe meer onkruid er rondom de stam groeit hoe minder bevredigend het borstelresultaat is. Weliswaar worden kruidachtige planten (vogelmuur) goed meegenomen, maar overwinterende graspollen leveren problemen op. Ze worden vaak alleen platgedrukt en richten zich na een paar dagen weer op. De kwaliteit van het [op te leveren] werk kan aanmerkelijk verbeterd worden als circa drie weken voor het uitlopen een sterke ondergroei van onkruid met een herbicide behandeld wordt. Systemisch werkende herbiciden (bijv. Glyfosat en Katana) mogen niet op de groene scheuten komen omdat anders de werkzame stof in de wijnstok opgeslagen wordt en tot schade leidt. Principieel moet het beschadigen van de stam voorkomen worden, omdat er anders wonden gevormd worden waardoor op de bodem levende schimmels, zoals bijv. Esca, de plant kunnen binnendringen en infecteren.

Om het rijden door de wijngaard te beperken, i.v.m. het beperken van bodemverdichting, moeten stamborstels liefst tweezijdig toegepast worden en in combinatie met andere machinale bewerkingen.

Aangepaste stamborstels kunnen ook gebruikt worden voor trosdunning. De oliekringloop in de machine moet dan omgedraaid worden. Hiermee wordt in DLR Oppenheim intensief geëxperimenteerd. De borstels draaien van onder naar boven door de troszone zonder dat er scheuten afgebroken worden.

Het ontstaan van stofwolken bij machinale arbeid is vaak erg storend en is schadelijk voor de bestuurder van cabineloze trekkers en voor het luchtfilter van de trekker. Men moet rekening houden met aanwonenden. Zolang de bodem en het onkruid nog wat vochtig zijn, bijv. ‘smorgens vroeg door dauw, en er tussen de rijen niet geschoffeld is, is er weinig opwaaiend stof. Het hier en daar gebruikelijke besproeien van de borstels met water voor het vermijden van stofwolken vereist veel heen en weer rijden om water te halen.

Zwakke stammetjes moeten op twee plaatsen aan een plantstok gebonden worden om beschadiging te voorkomen. Plantstokken kunnen vanaf het 5e jaar verwijderd worden voor een beter resultaat van het machinale poetsen.

In aanplantingen die in de regel geen last hebben van vorstschade heeft een wat hogere inplant zijn nut bewezen. Als de entplaats 5 tot 10 cm boven de grond uitsteekt, kan de borstel tot onder de entplaats komen.
De palen moeten liefst niet direct naast de wijnstok staan.

Wanneer men geheel wenst af te zien van het stammen poetsen, kunnen hoogstamdruiven een alternatief zijn. De entplaats bevindt zich dan op een hoogte van plm. 70 cm. Het onderhoud van jonge aanplant wordt daardoor eenvoudiger, aangezien de stokken al een ergonomisch gunstige hoogte hebben. Ook is er praktisch geen wildvraat door hazen. Nadelen zijn nu eenmaal de twee maal zo hoge prijs en de wat grotere waterbehoefte van de jonge aanplant. Bij beschadiging van de stam door vorst of mechanische invloeden en ook door op de stam groeiende schimmels als Esca kunnen de stokken niet opnieuw opgebouwd worden, doordat er uit de onderstam geen scheuten meer kunnen groeien.

Het afbrandmiddel Shark

Een alternatief voor het mechanisch poetsen van de stam is het gebruiken van het (chemische) middel Shark. De daarin werkzame stof carfentrazone-ethyl tast de beschermingslaag tegen UV-straling op de bladeren aan. Een versnelde werking treedt op bij het toepassen tijdens zonnig weer. De stamscheuten verdrogen, er ontstaan geen wonden aan de stam die als toegangspoorten voor schimmels zouden kunnen fungeren. Het betreft een contactmiddel dat praktisch niet in de plant wordt opgeslagen. Maar er moet wel op de juiste manier gespoten worden. Bij de volgens paragraaf 18a van het Pflanzenschutzgesetz toegestane soorten (Grüner Silvaner, Morio-Muskat, Chardonnay, Schwarzriesling en Burgunder-soorten) moet er met Shark absoluut op gelet worden dat er geen drift op het groene deel van het eenjarige hout plaatsvindt. Als er toch groene plantendelen geraakt worden ontstaat er necrose. Bij ondeskundige toepassing kan necrose de hele aanplant vernietigen. Er ontstaan grote problemen wanneer men zich schuldig maakt aan driftschade op aangrenzende wijngaarden van anderen. Bij het toepassen zijn spuitschermen en driftbeperkende doppen vereist. Behalve op grote druppels moet men letten op een gelijkmatige verticale bespuiting. Het beste zijn tunnelspuitinstallaties die over de rijen heen gaan en die bovendien een afschermkast hebben. In de eigenlijke spuitkamer wordt de werkzame stof verneveld en op de stamscheuten gespoten, zonder dat er groene plantendelen geraakt worden. Ook is het mogelijk de machine in te stellen op uiteenlopende stamhoogten en dus op de hoogte van de stamscheuten. Hoe lager de entplaats boven de grond zit, hoe minder driftgevaar er is voor de groene delen van de plant. Vanwege het gesloten systeem kan men onafhankelijk van het weer werken, hoewel er bij vochtig weer een zeker afdruppelrisico bestaat. Het gebruik van Shark is voor rij- of afzonderlijke stambehandeling in productiewijngaarden toegestaan vanaf het derde jaar (na aanplant).


Fig.2. Resultaat van een correcte toepassing van Shark.

De toegestane hoeveelheid ligt tussen 0,5 en 1 l/ha, waarbij dankzij de behandeling per rij het feitelijk gebruik op 0,2 tot 0,3 l/ha komt. De aanbevolen concentratie is 0,3% (per 100 l. water dus 0,3 l Shark). In de praktijk is te zien dat het sproeimengsel reeds bij een concentratie van 0,1 tot 0,2% voldoende werkzaam is. Bepalend voor een optimale werking, d.w.z. het afsterven van de stamscheuten, is het kiezen van het juiste moment van behandeling. Dat is bij een scheutlengte van 10 tot 15 cm. Worden de stamscheuten langer, dan blijven er delen van de scheut aan de stam zitten, welke tot scheutstompjes verhouten en met extra moeite alsnog verwijderd moeten worden. Hoe hoger de concentratie van het sproeimengsel, hoe groter de schade bij drift op groene plantendelen. In groeikrachtige wijngaarden kan ook de splitsingsmethode (‘Splittingverfahren’: de bespuiting vindt twee maal plaats met enige dagen ertussen en met telkens de helft van de normale dosis bestrijdingsmiddel.) toegepast worden; ook later uitlopende ogen worden dan nog behandeld. Bij het eenmalig afbreken met de hand zouden de latere uitlopers niet gezien worden. Bij het gebruiken van speciale tunnelapparaten met een afsluiting van borstels moet vermeden worden dat de terugspringende borstels druppels schieten op het jonge blad. De verend opgehangen spuitkast compenseert dit probleem gedeeltelijk. Later geplante stokken moeten voorzien worden van een beschermingskoker.

Het vermengen van Shark met systemisch werkende herbiciden of het gelijktijdig toepassen van deze middelen wordt afgeraden omdat Shark niet snel genoeg werkt om te voorkomen dat de systemische herbiciden opgenomen worden door de wijnstok.


Afb. 3. Resultaat van een verkeerde toepassing van Shark.

Bedrijfseconomische aspecten

Door de ergonomisch ongunstige werkhouding en de snel optredende vermoeidheid bij toenemende te bewerken oppervlakte zijn er nauwelijks tijdstudies te vinden over het handmatig stampoetsen. In de praktijk wordt het stampoetsen gecombineerd met snoeiwerk aan de kop en de guyotboog. Het aantal arbeidsuren voor alleen het stampoetsen is daarom moeilijk te achterhalen. De arbeidskosten kunnen per soort sterk uiteenlopen, afhankelijk van de hoeveelheid stamscheuten die een soort produceert. De benodigde arbeidsuren voor het stampoetsen met de hand kunnen uiteenlopen van 6 tot 12 en meer uren per hectare.

Een kostenanalyse laat zien dat het gebruiken van Shark met geschikte machines bedrijfseconomisch interessant wordt bij een te bewerken oppervlakte vanaf 15 hectare. Maar dan moet die oppervlakte beplant zijn met soorten waarop men Shark mag toepassen. (Voor de toegestane soorten zie pag. 3.)

De apparatuur kan uiteraard ook gebruikt worden voor het beheren van de ondergroei. Dat is een uitkomst voor grote bedrijven, want deze kunnen vaak te weinig hulpkrachten vinden.
Wanneer men stamborstels wil gebruiken moet men rekening houden met de lagere rijsnelheid van maximaal 3 km/u. De borstels en de rubber lippen slijten snel, zodat men ook rekening moet houden met relatief hoge reparatiekosten.

Maar ook in dit geval blijft het uitdunnen van de kop noodzakelijkerwijs handmatige arbeid. En als het bedrijf kan beschikken over gekwalificeerde en gemotiveerde hulpkrachten dan is het handmatig verwijderen van de stamscheuten altijd nog wel op rendabele wijze uit te voeren.

Bron: Dr.Matthias Petgen, DLR Rheinpfalz, in Die Winzer Zeitschrift, mei 2010
Vertaling en bewerking: Peter Siebrands, Brabantse Wijnbouwers